ویس و رامین

ویس و رامین، سرودهٔ فخرالدین اسعد گرگانی، یکی از کهن‌ترین منظومه‌های عاشقانهٔ زبانِ فارسی است که در میانهٔ سدهٔ یازدهم میلادی (حدودِ سال‌های ۱۰۵۰ تا ۱۰۵۵) سروده شد. این داستان پیش از منظومه‌های عاشقانهٔ نظامی گنجوی پدید آمده و از نخستین نمونه‌های این گونهٔ ادبی در ادبِ فارسی است.

ریشهٔ داستان به روزگارِ اشکانیان و به روایتی کهن به زبانِ پهلوی بازمی‌گردد؛ گرگانی آن را به شعرِ فارسی برگرداند و از نو پرداخت. ماجرای عشقِ پرشور و پرفراز و نشیبِ ویس و رامین، با بی‌پروایی و صراحتی که در بیانِ احساس دارد، آن را در میانِ داستان‌های کهن ممتاز کرده است.

برخی پژوهشگران — از جمله ولادیمیر مینورسکی — میانِ ویس و رامین و افسانهٔ اروپاییِ تریستان و ایزولت همانندی‌هایی یافته و احتمال داده‌اند که روایتِ ایرانی بر شکل‌گیریِ آن قصهٔ غربی اثر گذاشته باشد؛ این پیوند همچنان موضوعِ بحثِ دانشورانه است.

برای خوانندهٔ ایرانیِ امروز، ویس و رامین دریچه‌ای است به لایه‌ای کهن‌تر از فرهنگِ ایران، پیش از چیرگیِ قالب‌های آشنایِ بعدی؛ داستانی که نشان می‌دهد ادبِ عاشقانهٔ فارسی چه ریشه‌های ژرف و دیرینه‌ای دارد.