مرجع
واژهنامهٔ گاهشماری ایرانی
تعریف کوتاه و روشن اصطلاحهای گاهشماری ایرانی و جشنهای آن.
اصطلاحها
- گاهشماری شاهنشاهیShahanshahi calendar
- گاهشماری شاهنشاهی (پادشاهی) گاهشماری خورشیدی ایران است که مبدأ آن تاجگذاری کوروش بزرگ در ۵۵۹ پیش از میلاد است. روزها و ماههای آن با گاهشماری شمسی یکی است و تنها شمارهٔ سال ۱۱۸۰ سال بیشتر است.
- گاهشماری شمسی (جلالی)Solar Hijri (Jalali) calendar
- گاهشماری رسمی کنونی ایران و افغانستان؛ خورشیدی و بسیار دقیق، با آغاز سال در اعتدال بهاری (نوروز). سال شاهنشاهی برابر است با سال شمسی + ۱۱۸۰.
- گاهشماری هجری قمریLunar Hijri calendar
- گاهشماری قمری اسلامی که سال آن حدود ۱۱ روز کوتاهتر از سال خورشیدی است، بنابراین ماههای آن در فصلها جابهجا میشوند. با گاهشماری شمسی و شاهنشاهی که خورشیدیاند تفاوت بنیادی دارد.
- گاهشماری میلادیGregorian calendar
- گاهشماری خورشیدی رایج در جهان. سال شاهنشاهی از نوروز (حدود ۲۱ مارس) تا ۳۱ دسامبر برابر است با سال میلادی + ۵۵۹.
- نوروزNowruz
- آغاز سال نو ایرانی در لحظهٔ دقیق اعتدال بهاری (حدود ۲۱ مارس) — کهنترین جشن ایرانی و روز نخست فروردین.
- سال تحویلEquinox moment (sāl-tahvil)
- لحظهٔ دقیق نجومیِ آغاز سال نو، هنگامی که خورشید از استوای آسمانی میگذرد؛ نوروز از همین لحظه آغاز میشود، نه از نیمهشب.
- کبیسهLeap year (kabiseh)
- سالی که اسفند بهجای ۲۹ روز، ۳۰ روز دارد تا گاهشماری با سال خورشیدی هماهنگ بماند. قاعدهٔ کبیسهٔ گاهشماری جلالی نجومی و بسیار دقیق است.
- روز کوروش بزرگCyrus the Great Day
- هفتم آبان، یادروز بنیانگذار شاهنشاهی هخامنشی و صادرکنندهٔ منشور کوروش — که تاجگذاری او در ۵۵۹ پیش از میلاد مبدأ گاهشماری شاهنشاهی است.
- مهرگانMehregan
- جشن مهر — ایزد پیمان و روشنایی — و جشن برداشت پاییزی؛ در ایران باستان همپایهٔ نوروز.
- شب یلداYalda Night
- بلندترین شب سال (شب چله)، آخرین شب پاییز؛ جشن پیروزی روشنایی بر تاریکی، با انار، هندوانه و فال حافظ.
- جشن سدهSadeh
- جشن پیدایش آتش، پنجاه روز و پنجاه شب پیش از نوروز، با افروختن آتشهای بزرگ.
- تیرگانTirgan
- جشن آب و باران در ۱۳ تیر، به نام تیشتر ایزد باران و یادروز آرش کمانگیر.
- چهارشنبهسوریChaharshanbe Suri
- جشن آتش در شب آخرین چهارشنبهٔ سال؛ مردم از روی آتش میپرند تا سال را پاک و تندرست آغاز کنند.
- هخامنشیانAchaemenids
- نخستین شاهنشاهی ایران (۵۵۹ تا ۳۳۰ پیش از میلاد) که کوروش بزرگ آن را بنیان نهاد و از سند تا مدیترانه گسترد.