پاسخ به تاریخ

پاسخ به تاریخ آخرین نوشته محمدرضا شاه پهلوی است؛ کتابی که پادشاه آن را در واپسین ماه‌های زندگی و در تبعید، در رقابتی با زمان و بیماری به پایان رساند. متن نخست به زبان فرانسه با عنوان «پاسخ به تاریخ» نوشته شد و در سال ۱۹۸۰ میلادی، اندکی پیش از درگذشت او در قاهره، منتشر گردید. این اثر نه یک تاریخ‌نگاری بی‌طرف، بلکه شهادت‌نامه و دفاعیه شخصی واپسین شاه ایران در برابر داوری تاریخ است.

شاه در این کتاب کارنامه سی‌وهفت ساله پادشاهی خود را مرور می‌کند: از اصلاحات انقلاب سفید و برنامه‌های نوسازی و صنعتی‌سازی ایران گرفته تا سیاست نفت، جایگاه منطقه‌ای ایران و رابطه پرتنش با قدرت‌های غربی. او سرنگونی نظام پادشاهی را نه نتیجه ناخرسندی راستین مردم، بلکه برآیند لغزش‌های سیاست خارجی غرب و بازی قدرت‌های بزرگ می‌داند و کوشیده است روایت خود را از چرایی فروپاشی سلطنت به‌جا بگذارد.

برای خواننده ایرانی امروز و به‌ویژه ایرانیان دیاسپورا، ارزش این کتاب در آن است که سند دست‌اول و صدای بی‌واسطه خود پادشاه است؛ متنی که باید در کنار پژوهش‌های تاریخی مستقل خوانده شود تا تصویری کامل‌تر از واپسین سال‌های ایران شاهنشاهی به دست آید. پاسخ به تاریخ گواهی است بر اینکه محمدرضا شاه چگونه خود، میراث و سقوط سلسله پهلوی را می‌دید.